De complexiteit van een polder

Conferentie Rijnenburg in vogelvlucht

Leeswijzer

Deze impressie biedt een overzicht in vogelvlucht en op hoofdlijnen van de gedeelde toekomstbeelden, dromen, drijfveren en zorgen. Het is daarmee een startpunt om de verschillende perspectieven beter te leren kennen en pretendeert geen volledigheid. Aan deze impressie kunnen geen rechten worden ontleend. Bent u benieuwd naar de volledige inhoud en context, dan verwijzen we naar de video's waar u de gehele conferentie terug kunt kijken. De tekeningen zijn van de hand van Wide Vercnocke. Het getoonde filmmateriaal is geproduceerd door Serge Calon. De conferentie werd in opdracht van – en in samenwerking met – de provincie Utrecht ontwikkeld door Creative Consultancy Cornelis Serveert.

image

Klik op de afbeelding en bekijk de aftrap met Odile de Man, Statenlid VVD provincie Utrecht en indiener van de motie die tot de conferentie heeft geleid, en initiatiefnemer Huib van Essen, gedeputeerde provincie Utrecht.

Samen in gesprek over waarden, opgaven en perspectief

Rijnenburg is een middelpunt. Niet alleen in Nederland, maar ook in het gesprek over oplossingen voor maatschappelijke opgaven. Zo is het de bedoeling dat ontwikkeling van de polder Rijnenburg gaat bijdragen aan de benodigde opwek van duurzame energie en mogelijk op termijn ook aan de toenemende vraag naar woningen. Tegelijk hebben de lange onzekerheid over de toekomst, het spanningsveld tussen commerciële en maatschappelijke belangen en eerdere participatietrajecten ervoor gezorgd dat Rijnenburg ook het middelpunt van polarisatie is geworden.

De aanleiding voor de Conferentie Rijnenburg op 28 mei 2021 was dan ook om met iedereen die betrokken is bij de ontwikkeling van Rijnenburg samen op zoek te gaan naar elkaars dromen, drijfveren en zorgen. Waarom nemen mensen bepaalde posities en perspectieven in? In plaats van over elkaar te spreken, was het een moment om met elkaar het gesprek aan te gaan – zonder besluiten te nemen of beloftes te doen. Het doel van de conferentie was daarmee niet consensus, maar met elkaar overzicht creëren. Inzichten uit de conferentie kunnen vervolgens helpen bij toekomstige keuzes.

Deze impressie volgt de opbouw van de conferentie. In het eerste deel spraken bestuurders over de urgentie van maatschappelijke opgaven, hoe de ontwikkeling van Rijnenburg hieraan kan bijdragen, waar rekening mee gehouden moet worden en welke keuzes hierover in verschillende visies zijn gemaakt. In het tweede deel stonden de diverse perspectieven op Rijnenburg centraal, met bijdragen van betrokkenen en belanghebbenden op lokaal, regionaal en nationaal niveau. De conferentie eindigde met een slotreflectie. Afsluitend is er een linklijst, met doorverwijzingen naar de diverse. deelnemers, plannen en gepresenteerde perspectieven

Resultaten openingspoll 'Mijn gevoel bij de ontwikkeling van Rijnenburg is....'

Column en de korte film: Rijnenburg - rust en weer verder

In haar openingscolumn over kwetsbaarheid koppelt columnist en theatermaker Rebekka de Wit Conferentie Rijnenburg aan een verhaal uit haar jeugd. De korte film ‘Rijnenburg - rust en weer verder’ laat zien dat Rijnenburg niet zomaar een blanco canvas is, maar een omgeving met een lange historie en eigen identiteit. Natuurlijke kwaliteiten en eigenschappen van het landschap gaan hand in hand met menselijke creatie en cultuurhistorie. Het landschap heeft voorwaarden, de mens heeft zijn of haar drijfveren.

image

Klik op de afbeelding en bekijk de column van Rebekka de Wit en de korte film ‘Rijnenburg - rust en weer verder’.

image

Klik op de afbeelding en bekijk de bijdrage van Hannah Cremers, projectmanager van U Ned. Zij geeft een inleiding op het huidige beleid.

Maatschappelijke opgaven: een overzicht van beleid op verschillende niveaus

Energie, woningbouw en bereikbaarheid zijn een paar van de opgaven die op ons afkomen in de komende twintig jaar. Het is daarom belangrijk dat lokaal, regionaal, provinciaal en nationaal beleid op elkaar aansluiten. Zoomen we vanuit Utrecht uit naar nationaal beleid, dan zijn er drie rode draden in de visies en perspectieven. Ten eerste ‘nabijheid’, als leidend principe. Dit betekent het combineren van wonen, werken, voorzieningen en functies als recreatie, om deze zo dicht mogelijk bij elkaar te brengen: binnen tien minuten bereikbaar, voornamelijk te voet, met de fiets of met het openbaar vervoer. De tweede is de inzet op duurzame bereikbaarheid: we bouwen zoveel mogelijk binnenstedelijk, gekoppeld aan een kwalitatief hoogwaardig OV-systeem. Een kwalitatief hoogwaardig ov-systeem is ook van belang voor de verstedelijkingsopgave, om duurzame bereikbaarheid te kunnen garanderen. En ten derde: ‘groen groeit mee’ – met de keuze voor meer, bereikbaar en kwalitatief beter groen. Groei van de regio Utrecht betekent ook meer inwoners met behoefte aan recreatie en natuur. Groene recreatieruimte en natuur moeten meegroeien met deze ontwikkeling.

Bestuurlijk gesprek

image

Klik op de afbeelding en bekijk het bestuurlijk gesprek met Klaas Verschuure (wethouder gemeente Utrecht), Els Otterman (dagelijks bestuurder HDSR), Huib van Essen (gedeputeerde provincie Utrecht) en Vincent van der Werff (directeur Uitvoering NOVI, namens het Rijk).

Gemeente Utrecht | Klaas Verschuure

“Rijnenburg is een grote polder met veel potentie. Je kunt er op termijn veel ontwikkelen. Als gemeente zien wij op dit moment mogelijkheden rondom de landbouw die er is, maar ook energie, sport, recreatie, groen en eventueel werk – om dat soort zaken toe te voegen. Op langere termijn sluiten we bijvoorbeeld woningbouw niet uit, maar beslissingen daarover worden pas in de toekomst genomen.

We hebben in Nederland met elkaar een enorme energieopgave. We willen graag duurzaamheid, we willen ons klimaat redden. Daarin is veel werk te doen. Een grote stad als Utrecht heeft niet veel ruimte om energie op te wekken. De polder Rijnenburg heeft die potentie wel, dus daar zien wij mogelijkheden. Voor energieopwekking heeft de gemeenteraad besloten om het noordelijk – laaggelegen – deel beschikbaar te maken. Mocht je ooit besluiten het gebied verder te ontwikkelen voor woningbouw, dan kan dat echt pas als het gebied goed ontsloten is. Dus woningbouw is sowieso de komende vijftien jaar, misschien wel twintig jaar, niet aan de orde. Dan kun je het gebied dus gebruiken voor andere dingen, waaronder energieopwekking.”

Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden | Els Otterman

“Binnen de gemeente Utrecht is dit een van de laagstgelegen delen. Vanuit dat perspectief vinden wij het niet de verstandigste plek binnen de gemeente om te gaan bouwen. Dus niet bouwen, tenzij je dat klimaatadaptief doet: met veel ruimte voor water en op een waterrobuuste manier. Dit is ten eerste nodig gezien de lage ligging. Ten tweede omdat de regio een groot deel van het water afvoert naar het Amsterdam-Rijnkanaal en Noordzeekanaal – waar niet veel ruimte meer is. Dus als je hier iets gaat bouwen, dan moet het gebied zelfvoorzienend zijn: als er een piekbui komt, dan moet de omgeving dit zelf op kunnen vangen en niet afvoeren. En ten derde moet je rekening houden met gevolgenbeperking in de ruimtelijke inrichting."

Provincie Utrecht | Huib van Essen

“In dit bredere plaatje is vooral energieopwekking een kans die wij in de polder Rijnenburg zien als provincie, zeker voor de kortere en middellange termijn. We werken aan regionale energiestrategieën, waarmee we als regio, provincie, gemeente en waterschap onze bijdrage willen leveren aan de klimaatopgave – die is echt urgent en we moeten nú gaan leveren. We móeten zoeken naar geschikte locaties voor opwekking. Voor zon en voor wind. Dan moet je met heel veel zaken rekening houden. Met het landschap, het netwerk, elektriciteitsnetten en uiteraard de inwoners.

Clusteren langs snelwegen heeft landschappelijk het minste impact en dicht bij de stad is relatief nog veel capaciteit in het elektriciteitsnetwerk. Dit maakt Rijnenburg in onze ogen een geschikte locatie voor grootschalige opwek. Als provincie scharen we ons daarom achter plannen van de gemeente, die onderdeel zijn van een bredere regionale opwekking waarvan we de puzzel met elkaar aan het leggen zijn. In onze ogen doorloopt Utrecht als gemeente daarin een zorgvuldig proces. Dat is niet makkelijk – het vraagt soms lastige keuzes – maar wij begrijpen dat Rijnenburg naar boven komt als kansrijke locatie. Met elkaar zijn we ook aan het kijken, waar we de woningopgave het best kunnen laten landen. De druk op de ruimte is groot en je wilt daarbij de relatie met werk en met duurzame mobiliteit goed leggen.”

Het Rijk | Vincent van der Werff

“Vanuit het perspectief van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) gaat de opgave om een miljoen woningen te bouwen ook over zaken als werken, bereikbaarheid en de internationale concurrentiepositie. Nederland is klein en de ruimte is krap. Hoe gaan we deze opgaven op een slimme manier met elkaar aan? Daarom hebben we het Stedelijk Netwerk Nederland geïntroduceerd. In plaats van wereldsteden als Londen of Parijs te ontwikkelen, zijn we trots op ons stedelijk netwerk, met tien minuten nabijheid tot groen. Door samenwerking zorgen we dat we het netwerk als geheel draaiende houden. Vanuit dat perspectief kijken we ook naar Rijnenburg. De woningbouwopgave is enorm, maar we zien dat mensen niet alleen een woning nodig hebben, maar ook een baan, ze moeten er kunnen komen, recreëren – en in de zomer niet koken van de hitte. We moeten dat op een slimme manier doen en we moeten tempo maken.”

Perspectieven op Rijnenburg | Lokaal niveau

image

Klik op de afbeelding en bekijk de bijdragen van Harm Janssen (directeur BPD Gebiedsontwikkeling Regio Noord-West, namens dertien grondeigenaren Rijnenburg) en Guido van Loenen (voorzitter Rijne Energie).

Dertien grondeigenaren Rijnenburg | Harm Janssen

“Ons beeld is om in de polder Rijnenburg een mooi, nieuw woonlandschap te maken. Een plek waar veel betaalbare woningen kunnen komen, met oog voor het landschap, bereikbaar met hoogwaardig openbaar vervoer en waar plek is voor heel veel opwekking van duurzame energie. Wij denken – en we denken dat hard te kunnen maken op basis van onderzoeken die we daarnaar hebben gedaan – dat het niet mogelijk is om de hele woningopgave in bestaand stedelijk gebied in te vullen. Dit is niet voldoende om de komende tijd te voldoen aan de enorme vraag naar betaalbare woningen. Je moet bestaande steden verder verdichten, en ook buiten stad woningen toevoegen. Ook omdat mensen niet allemaal in een stedelijke, dichtbebouwde omgeving willen wonen. Er zijn ook mensen die kiezen voor een andere manier van wonen, die wat beter past op een plek als Rijnenburg. Maar als je dat dan doet, dan moet je kijken hoe je dat doet op een manier die past bij de 21ste eeuw: een nul-energiewijk waar mensen met hun woningen en hun woongebied energie opwekken, zodat er zelfs dan nog energie overblijft om elders in de stad huizen van energie te voorzien.”

Energiecoöperatie Rijne Energie | Guido van Loenen

"Op dit moment hebben we een plan ingediend om een aantal windturbines en een deel zonnepanelen te realiseren. Wij denken dat dit plan realistisch is en we hopen het de komende tijd nog uit te breiden. Dat is waar wij van dromen: met veel Utrechters samen in deze polder energie opwekken. We zien het klimaat al veranderen, het wordt veel warmer en er vallen heel heftige buien. Het is belangrijk en het perspectief van veel Utrechters om klimaatverandering niet eerst ergens anders op te lossen, maar om ook in onze eigen stad – daar waar er nog ruimte is en met een realistisch plan – energie op te wekken. We denken dat deze ruimte er in Rijnenburg is. De polder is 1.200 hectare groot. We denken ongeveer twintig procent van die grond nodig te hebben. Er blijft genoeg over voor welke andere toekomstplannen dan ook. Andere functies zijn goed te combineren met het energielandschap dat we willen maken.”

Bewoners en omwonenden

Tijdens de conferentie deelden bewoners en omwonenden in video's en via videoverbinding onder meer hun zorgen, perspectieven en reflecties op het proces. Er zijn lokaal grote zorgen over de gezondheid. De snelweg A12 is nu al 18 uur per dag aanwezig, 6 uur in de nacht is er rust. Windenergie gaat volgens de bezorgde bewoners 24 uur per dag voor geluidsoverlast zorgen, waardoor er geen oplaadmoment meer zal zijn. Ook hebben zij zorgen over laagfrequent geluid. De bewoners roepen op om ze te beschermen inzake de gezondheid: “Het kan niet zo zijn dat onze nieuwe generatie leeft in een wereld waar alles op orde is, maar waar bewoners qua gezondheid voor moeten inleveren”, aldus Diana Jansen-Verweij. Naast zorgen over de gezondheid is er onder bewoners het gevoel van schijnparticipatie. Niet alle bewoners voelen zich serieus genomen: in een bijeenkomst met 400-500 aanwezigen kwamen ze niet aan het woord. Iedereen buigt zich over Rijnenburg en rolt plannen uit, zonder overleg met de lokale bewoners: de Rijnenburgers. Aanvullend duurt de onzekerheid over de toekomst al lang. Gemeente Nieuwegein – waar de grond eerst onder viel – en stad Utrecht zijn al tientallen jaren bezig met plannen maken, groot en klein. De onzekerheid houdt aan, onder meer voor boeren: zo wordt de wens uitgesproken om lokaal te blijven boeren, maar dan moet er wel perspectief zijn. Voor het rapport 'Barstjes in de lokale gemeenschap. Conflicten over verduurzamingsplannen in de leefomgeving' onderzocht het Sociaal Cultureel Planbureau drie casussen, waaronder de polder Rijnenburg en Reijerscop.

image

Klik op de afbeelding en bekijk de bijdrage van bewoners en omwonenden van polder Rijnenburg: Diana Jansen-Verweij (inwoner van Reijerscop), Pieter van Veenen (woordvoerder Buren van Rijnenburg en Reijerscop, Jos Elberse (inwoner Rijnenburg), Marije Klever (agrariër in Rijnenburg en Reijerscop), Tom Scholleman (oud-agrariër en inwoner Rijnenburg).

Perspectieven op Rijnenburg | Regionale context

image

Klik op de afbeelding en bekijk de bijdragen van Laurens Hitman (programmamanager fietsstimulering, SportUtrecht) en Bertus Cornelissen (programmamanager Groen groeit mee, provincie Utrecht) over regionale recreatieontwikkeling; Rob Jorg (trekker Regionale Energiestrategie U16) over de RES U16; Conny Raijmaekers (projectleider Omgevingsbeleid, provincie Utrecht) over regionale ontwikkelprincipes; Remco de Maaijer (directeur RWU en STUW) over sociale woningbouw; en Bjorn Hondelink (senior beleidsmedewerker mobiliteit, provincie Utrecht) over de bereikbaarheidsopgave.

Regionale recreatieontwikkeling | Laurens Hitman en Bertus Cornelissen

“Utrecht is een groeiende stad en Utrechters hebben ruimte nodig. Als de coronatijd iets duidelijk heeft gemaakt, is het dat je als stedelingen lucht nodig hebt om te sporten en te recreëren in het groen. Rijnenburg is dan een belangrijk gebied om naar mogelijkheden hiervoor te kijken. Zo wordt het nu bijvoorbeeld al gebruikt voor de triatlon. Daarom is het essentieel om sporten, bewegen en groen aan de voorkant van de ontwikkeling van Rijnenburg een plek te geven.”

Regionale Energiestrategie U16 | Rob Jorg

“De Utrechts energieregio U16 is een samenwerking van zestien gemeenten. Het is een van de dertig energieregio's in Nederland die een Regionale Energiestrategie (RES) ontwikkelt. Een RES is een doorvertaling van het Parijs-akkoord, waarin mondiaal doelen zijn gesteld om van fossiele brandstoffen af te gaan. Deze doelen moeten we met elkaar halen, want we gebruiken allemaal het energiesysteem. In een RES maakt een energieregio afspraken, bijvoorbeeld over de hoeveelheid duurzame elektriciteit die een regio op kan wekken, op welke wijze en waar. Belangrijke factoren hierbij zijn onder meer de mogelijkheid om aan te sluiten op het energienet. En bij het kiezen van locaties voor zonnevelden en windturbines is het belangrijk om te kijken hoe deze het beste ingepast kunnen worden in het landschap.”

Regionale ontwikkelprincipes | Conny Raijmaekers

“In de omgevingsvisie van de provincie Utrecht is de keuze gemaakt om nieuwe woningen en banen vooral te concentreren in het huidige stedelijk gebied en rond grote ov-knooppunten. Binnenstedelijke woningbouw heeft uitdagingen, zo heb je met veel partijen te maken. De ov-ontsluiting is daar echter al wel grotendeels geregeld en er zijn veel middelen beschikbaar om woningbouw te stimuleren. Polder Rijnenburg komt pas in beeld voor woningbouw als steden en dorpen volledig benut zijn. Dit geeft tijd om alle uitdagingen die er voor de polder liggen aan te gaan. In de polder Rijnenburg ontbreken nu nog voorzieningen, denk aan werk en openbaar vervoer. Het is een opgave om dit te realiseren.”

Sociale woningbouw | Remco de Maaijer

“Mensen die vanwege het inkomen een sociale huurwoning nodig hebben, bevinden zich nu in Utrecht in een zeer moeilijke situatie. De gemiddelde wachttijd voor sociale huur is momenteel gemiddeld meer dan tien jaar, en sta je niet op de wachtlijst dan loot je met een paar duizend mensen. De urgentie is daarmee zo groot, dat één oplossing – binnenstedelijk bouwen – mogelijk niet genoeg is. Het kan zijn dat het lukt, maar het is een risico om op één paard te wedden. Om de woonopgave voor sociale huur te realiseren, is het nodig om alles aan te pakken wat mogelijk is. Dit geldt ook voor Rijnenburg: we moeten op meerdere paarden wedden, dus binnenstedelijk bouwen en daarbuiten.”

Bereikbaarheidsopgave | Bjorn Hondelink

“In de omgeving Rijnenburg zelf ligt bijna geen infrastructuur, op wat lokale ontsluitingswegen na. Tegelijk ligt Rijnenburg pal naast knooppunt Oudenrijn, een belangrijk knooppunt van de Ring Utrecht, ook wel bekend als draaischijf van Nederland. Het gebied is omgeven door snelwegen die naar verwachting steeds voller worden met steeds meer doorstromingsproblemen tot gevolg. Rijnenburg ontwikkelen met veel woningen maakt dit probleem groter. De regio streeft naar gezond stedelijk leven waarbij ingezet wordt op fiets en OV. Ga je nu bouwen zonder goede ov- of fietsinfrastructuur, dan bouw je een autolocatie – en draag je niet bij aan dit doel. De nieuwe bewoners zullen wennen aan vervoer per auto,het is moeilijk om ze later alsnog in het ov of op de fiets te krijgen. Autoverkeer blijft dan groeien, met als gevolg een netwerk dat vast komt te zitten.”

Perspectieven op Rijnenburg | Nationale hoofdstructuur

Deltaprogramma | Lilian van den Aarsen

“In het licht van klimaatverandering, kan het zijn dat je in Rijnenburg in de toekomst een zwaardere wateropgave gaat zien. Niet alleen bij woningbouw is het van belang dat je hier rekening mee houdt. Van een zonneweide bijvoorbeeld wordt het bodemsysteem niet beter: het is een voorbeeld van een onderwerp waar meer onderzoek naar nodig is. We moeten zoeken naar innovatieve oplossingen. Wat betreft waterberging en wonen zijn er mogelijk kansen voor Rijnenburg om deel te nemen aan een pilot op het gebied van klimaatadaptief bouwen. Er gebeurt veel op dit gebied; op meerdere locaties in Nederland wordt gekeken hoe je bouwen en waterbergen kunt combineren. Bouwcorporaties en financiële instellingen zoeken ook naar oplossingen, zodat ze op goede manieren kunnen investeren. Aanvullend is er een impulsregeling waar gemeenten al veel gebruik van maken.”

image

Klik op de afbeelding en bekijk de bijdrage van Lilian van den Aarsen (directeur Staf Deltacommissaris, Deltaprogramma).

Reflectie op Conferentie Rijnenburg

image

Klik op de afbeelding en bekijk de bestuurlijke reflectie met Iris Oosterbeek-Mooij (coördinator ontwerpstudie Rijnenburg, gemeente Utrecht), Els Otterman, Huib van Essen en Vincent van der Werff.

Gemeente Utrecht | Iris Oosterbeek-Mooij

“Er is een zeer grote betrokkenheid in de breedte. We zijn allemaal zoekende naar het antwoord op de vraag: hoe doe je dit goed? De conferentie heeft ook nieuwe inzichten opgeleverd. Met name randvoorwaarden die men belangrijk vindt om te behouden of vanuit te ontwerpen. Ook was het watervraagstuk sterk, net als het landschappelijk vraagstuk: wat doe je met de historie en hoe ontwikkel je dat. Een vraag die ook van toepassing is op de ontwikkeling van Leidsche Rijn.”

Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden | Els Otterman

“Het is mooi om te zien dat alle perspectieven naast elkaar gezet worden: water is er daar een van, die prominent aan bod is geweest. Hou dat vast voor het vervolg. De geschiedenis is natuurlijk ook heel belangrijk, ook voor watervraagstukken. Lees het landschap, maak gebruik van de water- en bodemondergrond en gebruik dat als uitgangspunt voor je ontwikkeling – in plaats van maakbaarheid.”

Het Rijk | Vincent van der Werff

“Mensen willen het goed doen en hebben de beste intenties. Dat is hoopgevend. Wat ik sommigen nog wel hoor zeggen is dat het lijkt of we moeten kiezen – dat het een tegenstelling is: of-of. Dit terwijl heel veel samen kan als je het op een intelligente manier aanpakt. Het kan ook samen in de tijd. We hebben een enorme woningnood, daarvoor moeten we tempo maken. Niet alleen met woningen maar ook met ontsluitingen. Wat ook nodig is hiervoor, is geld: er is niets zo frustrerend om planvorming te hebben zonder dat daar realisatie op volgt.”

Provincie Utrecht | Huib van Essen

“Het is goed om op een andere manier het gesprek te voeren over een heel gepolariseerd onderwerp, en dat de verschillende perspectieven langs zijn gekomen. Dit botste soms wel. Er zijn verschillende visies op dit gebied en de bredere opgaven van verstedelijking en energie. En mensen hebben verschillende meningen en belangen. Er zijn ook bewoners aan het woord geweest die zorgen hebben over bijvoorbeeld geluid van windmolens. Het is goed dat mensen dat delen. En het is goed om dat bij de uitwerking van energieprojecten, een plek te geven. Toch is er ook overeenstemming: de energieopgave is groot en die moeten we met elkaar een plek geven. Dus laten we ontwikkeling op een duurzame manier doen, en water- en klimaatbestendig. Ook de woningbouwopgave moeten we een plek geven, waarbij bereikbaarheid een harde voorwaarde blijkt. Wat verder opvalt is de vraag: “Gemeente, provincie en rijksoverheid, wees duidelijk en maak keuzes.” Met de omgevingsvisie van de provincie en de ruimtelijke strategie van de gemeente hebben we die keuzes gemaakt en koers gezet.”

© 2021 Provincie Utrecht Het is toegestaan om gebruik te maken van de teksten uit deze impresssie, mits u provincie Utrecht daarover informeert via conferentierijnenburg@provincie-utrecht.nl. Bij hergebruik van tekst uit dit magazine is een verwijzing naar de bron vereist (in een digitale uitgave inclusief hyperlink).

Afbeeldingen mogen niet hergebruikt worden.